Miðstöð um auðlesið mál

Mikilvægur samningur um öll börn og mann-réttindi þeirra.
Samningurinn er gerður af öllum löndum í Sameinuðu þjóðunum.

Barnasáttmálinn útskýrir hvað það er að vera barn
og öll réttindi barna.

Enginn getur tekið þessi réttindi af börnum.
Barnasáttmálinn er líka reglur um hvernig fullorðið fólk
á að hugsa um börn.
Börn hafa rétt á að líða vel og vera örugg í lífi sínu.

Öll löndin sem gerðu samninginn
lofa að tryggja börnum þessi réttindi.

Ísland er búið að lögfesta Barnasáttmálann.
Það þýðir að allt sem er í Barnasáttmálanum
á líka að vera í íslenskum lögum og reglum.

Markmið er það sem þú hefur ákveðið að þú viljir. Markmið er líka ástæða og tilgangur þess sem við erum að gera.

Þegar við setjum okkur markmið erum við að hugsa um af hverju við erum að gera þetta. Stundum er markmið að gera verkefni skemmtilegt. Stundum er markmið að læra eitthvað nýtt.

Til dæmis klárar þú verkefni og lærðir það sem þú vildir. Þá er sagt að þú hafir náð markmiðinu.

Markmið getur verið að læra nýtt tungumál, að gera 10 armbeygjur, útskrifast úr menntaskóla eða hitta vini sína oftar. 

Þegar fólk talar um eldgos og jarð-skjálfta
segir fólk stundum jarð-hræring.

Hræring þýðir það sama og hreyfing.

Jarð-hræring þýðir að jörðin sé að hreyfast
og að eitthvað sé að gerast í jörðinni.
Til dæmis eldgos og jarð-skjálfti.

Hvað er eldgos?

Eldgos kemur upp úr jörðinni.

Eldgos er búið til úr sama efni og grjót og steinar.
En djúpt ofan í jörðinni er eldgosið fljótandi
og brennandi heitt.
Eldgos lítur út eins og þykkur grautur
sem er úr glóandi ljósi.

Þessi eld-grautur rennur eins og á
djúpt ofan í jörðinni.
Þegar þessi á finnur leið upp úr jörðinni
segjum við að nú sé byrjað eldgos.

Það sem kemur upp úr jörðinni í eldgosi
er kallað hraun.

Afhverju finnum við jarð-skjálfta
áður en eldgosið byrjar?

Jarðskjálfti er þegar jörðin titrar og hristist.
Jarðskjálfti verður því djúpt ofan í jörðinni
er hraun og gas að troða sér áfram
og finna sér leið upp úr jörðinni.

Þegar hraun og gas treður sér áfram
ýta þau jörðinni til og frá
og hreyfa jörðina.
Þá titrar jörðin og hristist.

Þegar þetta gerist segjum við
að nú sé jarðskjálfti.

Jarðskjálftar geta verið litlir
og þeir geta verið miklir.
Í miklum jarðskjálfta getum við fundið
húsin okkar hristast.
Við getum heyrt glösin í eldhúsinu hristast
og ljósin sveiflast í loftinu.

Okkur getur öllum brugðið þegar það er jarðskjálfti.
Það er eðlilegt að líða allskonar í jarðskjálfta.

Er eldgos og hraun hættulegt?

Eldgos er hættulegt fyrir mannfólk og dýr.

Hraun er brennandi heitt.

Hraun er svo heitt að það brennir jörðina.
Það getur líka brennt skó og bíla.
Það getur brennt hús.
Og það getur skemmt vegi.

Hraun getur líka brennt rör
sem við notum til að senda heitt vatn
í húsin okkar og fyrirtæki.
Þegar hraun brennir þessi rör
kemur ekkert heitt vatn í húsin.

Þegar það var eldgos hjá Grindavík
brenndi hraunið rör fyrir heita vatnið
og fólk í Grindavík fékk ekkert heitt vatn
í húsin sín og fyrirtæki.

Allt fólk þarf að fara varlega hjá eldgosi.

Heitt hraun er mjög hættulegt.
Það getur til dæmis brennt fólk.

Og þegar það kemur eldgos
kemur líka eiturefni upp úr jörðinni
sem er hættulegt að anda að sér.

Þetta eiturefni heitir gas.
Það er ósýnilegt og svífur í loftinu.

Fólk má aldrei anda að sér gasi.

Þess vegna þarf allt fólk að fara varlega.
Líka vísinda-fólk sem er að rannsaka eldgos.

Hvað gerist þegar hraun
kemur upp úr jörðinni?

Þegar hraun kemur upp úr jörðinni
er það fyrst glóandi og brennheitt
og fljótandi.
Hraunið getur lekið upp úr jörðinni
og það getur líka frussast upp úr jörðinni
hátt upp í loft.

Þegar hraun kemur upp úr jörðinni
byrjar það að kólna.
Þegar hraun kólnar er það ekki lengur glóandi
heldur verður það eins og grjót á litinn.
Við segjum að hraun sé að storkna
þegar það kólnar.

En af því að hraun er svo heitt
er það mjög lengi að kólna.
Stundum er það brennandi heitt
í marga mánuði.
Stundum er hraun storknað ofan á
en undir er það brennandi heitt.

Stundum byrjar hraun að storkna
og verður að litlu fjalli.
Þá er fjallið storknað
og upp úr fjallinu lekur glóandi hraun.

Stundum lekur glóandi hraun yfir stórt svæði
og byrjar svo að kólna og storkna.

Á Íslandi hafa verið mjög mörg eldgos.
Þess vegna sjáum við storknað hraun
á mörgum stöðum á Íslandi.

Vinningur er eins og verðlaun sem við fáum
fyrir að taka þátt í leik.

Við getum til dæmis fengið vinning
þegar við kaupum happdrættis-miða.
Þá eigum við sérstakt númer á happdrættis-miðanum
og ef okkar númer er dregið
þá fáum við vinning.

Vinningar geta verið alls konar.
Vinningar geta verið bækur og föt.
Líka matur á veitingastað eða miði á skemmtilega bíómynd.