Miðstöð um auðlesið mál

Ofbeldi er þegar einhver meiðir okkur eða lætur okkur líða illa.

Allt ofbeldi er bannað.
Það má ekki meiða annað fólk og enginn má meiða okkur.

Líkamlegt ofbeldi er þegar einhver meiðir líkamann okkar.

Kynferðislegt ofbeldi er þegar einhver neyðir okkur
til að gera eitthvað kynferðislegt.
Til dæmis kyssir okkur eða snertir án þess að hafa leyfi frá okkur.

Andlegt ofbeldi er þegar einhver lætur okkur líða illa,
lætur okkur vera hrædd eða lætur okkur skammast okkar.

Ef þú heldur að þú verðir fyrir ofbeldi
skaltu tala við einhvern sem þú treystir.

Það eru til samtök sem hjálpa þeim sem verða fyrir ofbeldi.
Til dæmis Stígamót, Bjarkarhlíð og Kvenna-athvarfið.

Ef við erum hrædd eða í hættu skulum við hringja í neyðarlínuna í síma 112.

Samráð er þegar við tökum ákvörðun saman
og hlustum á skoðanir hvers annars.

Samráð getur til dæmis verið:
þegar stjórnvöld tala við fatlað fólk
til að fá að heyra skoðanir þeirra
og um þeirra lífsreynslu til að taka góðar ákvarðanir.

Stjórnvöld eiga að hafa samráð við fatlað fólk.

Tölva er vél sem getur geymt og unnið með allskyns upplýsingar.

Við segjum að tölva vinni með gögn.
Tölvur geta til dæmis:

• geymt upplýsingar
• reiknað
• sýnt upplýsingar

Tölvur geta unnið með tölustafi og myndir
og texta og gert allskyns útreikninga.
Tölvur geta sýnt upplýsingar á skjá
og þær geta sent gögn í aðrar tölvur.

Tölvur eru litlar og stórar.
Það eru litlar tölvur inni í símum.
Þær sjá um öll verkefnin sem við gerum í símanum.
Þegar við skrifum tölustafi getur tölvan reiknað fyrir okkur.

Tölvan getur líka notað tölustafi til að hringja.
Þá notar tölvan tölustafina sem símanúmer.
Tölva í síma getur líka sýnt myndir og myndbönd
og stjórnað myndavélinni í símanum.
Tölvan getur líka spilað hljóð og tónlist
og leyft okkur að spila tölvuleiki.

Það eru líka tölvur í flugvélum.
Í flugvél er tölva notuð af fólkinu sem stjórnar flugvélinni.
Tölvan reiknar til dæmis hversu langt er eftir af flugtímanum
og sýnir veðrið.

Stýrið í flugvélinni er tengt við tölvu.
Þessi tölva:

• geymir upplýsingar um hversu hratt flugvélin flýgur
• sýnir hversu langt er þangað til flugvélin kemur á áfangastað
• sýnir hvernig veður er
• og allskyns fleira
  

Þegar farþegar nota skjá á sætinu fyrir framan sig
til dæmis til að horfa á bíómynd
þá eru farþegarnir líka að nota tölvu.

Þegar við förum í banka og tökum númer til að bíða
er skjár sem sýnir hvaða númer er núna verið að afgreiða.
Þegar það er komið að okkur kemur númerið okkar á skjáinn.

Það er tölva sem sér um þetta.
Hún prentar út númer fyrir okkur.
Þegar við tökum númerið veit tölvan að þetta númer er komið í biðröðina.
Starfsfólkið í bankanum ýtir á takka þegar þau eru tilbúin að fá næsta viðskiptavin
og þá sendast skilaboð til tölvunnar sem athugar hvaða númer er næst.

Hvað getur tölva geymt?

Tölva getur geymt upplýsingar og gögn.

Gögn eru til dæmis:

• bókstafir
• tölustafir
• myndir
• tákn

Tölvan notar þetta til að reikna eða sýna á skjá.

Úr hverju er tölva búin til?

Tölva er búin til úr mjög mörgum litlum hlutum sem eru tengdir saman.
Hver hlutur er með sitt hlutverk
og hjálpar til við að reikna eða sýna myndir.

Þegar tölvan vinnur sendir hún skilaboð til allra þessara hluta.
Sumir þessir hlutir líta út eins og litlir kubbar
og eru stundum kallaðir tölvu-kubbar.

Tölvan þarf rafmagn til að senda skilaboð til allra þessara tölvu-kubba.

Tölvan geymir allt í minninu sínu
sem við köllum tölvu-minni.
Í tölvu-minninu geymir tölvan allt sem hún kann að gera
og líka allt sem við viljum að tölvan geymi fyrir okkur.
Til dæmis ljósmyndir og myndbönd.

Þegar fólk talar um eldgos og jarð-skjálfta
segir fólk stundum jarð-hræring.

Hræring þýðir það sama og hreyfing.

Jarð-hræring þýðir að jörðin sé að hreyfast
og að eitthvað sé að gerast í jörðinni.
Til dæmis eldgos og jarð-skjálfti.

Hvað er eldgos?

Eldgos kemur upp úr jörðinni.

Eldgos er búið til úr sama efni og grjót og steinar.
En djúpt ofan í jörðinni er eldgosið fljótandi
og brennandi heitt.
Eldgos lítur út eins og þykkur grautur
sem er úr glóandi ljósi.

Þessi eld-grautur rennur eins og á
djúpt ofan í jörðinni.
Þegar þessi á finnur leið upp úr jörðinni
segjum við að nú sé byrjað eldgos.

Það sem kemur upp úr jörðinni í eldgosi
er kallað hraun.

Afhverju finnum við jarð-skjálfta
áður en eldgosið byrjar?

Jarðskjálfti er þegar jörðin titrar og hristist.
Jarðskjálfti verður því djúpt ofan í jörðinni
er hraun og gas að troða sér áfram
og finna sér leið upp úr jörðinni.

Þegar hraun og gas treður sér áfram
ýta þau jörðinni til og frá
og hreyfa jörðina.
Þá titrar jörðin og hristist.

Þegar þetta gerist segjum við
að nú sé jarðskjálfti.

Jarðskjálftar geta verið litlir
og þeir geta verið miklir.
Í miklum jarðskjálfta getum við fundið
húsin okkar hristast.
Við getum heyrt glösin í eldhúsinu hristast
og ljósin sveiflast í loftinu.

Okkur getur öllum brugðið þegar það er jarðskjálfti.
Það er eðlilegt að líða allskonar í jarðskjálfta.

Er eldgos og hraun hættulegt?

Eldgos er hættulegt fyrir mannfólk og dýr.

Hraun er brennandi heitt.

Hraun er svo heitt að það brennir jörðina.
Það getur líka brennt skó og bíla.
Það getur brennt hús.
Og það getur skemmt vegi.

Hraun getur líka brennt rör
sem við notum til að senda heitt vatn
í húsin okkar og fyrirtæki.
Þegar hraun brennir þessi rör
kemur ekkert heitt vatn í húsin.

Þegar það var eldgos hjá Grindavík
brenndi hraunið rör fyrir heita vatnið
og fólk í Grindavík fékk ekkert heitt vatn
í húsin sín og fyrirtæki.

Allt fólk þarf að fara varlega hjá eldgosi.

Heitt hraun er mjög hættulegt.
Það getur til dæmis brennt fólk.

Og þegar það kemur eldgos
kemur líka eiturefni upp úr jörðinni
sem er hættulegt að anda að sér.

Þetta eiturefni heitir gas.
Það er ósýnilegt og svífur í loftinu.

Fólk má aldrei anda að sér gasi.

Þess vegna þarf allt fólk að fara varlega.
Líka vísinda-fólk sem er að rannsaka eldgos.

Hvað gerist þegar hraun
kemur upp úr jörðinni?

Þegar hraun kemur upp úr jörðinni
er það fyrst glóandi og brennheitt
og fljótandi.
Hraunið getur lekið upp úr jörðinni
og það getur líka frussast upp úr jörðinni
hátt upp í loft.

Þegar hraun kemur upp úr jörðinni
byrjar það að kólna.
Þegar hraun kólnar er það ekki lengur glóandi
heldur verður það eins og grjót á litinn.
Við segjum að hraun sé að storkna
þegar það kólnar.

En af því að hraun er svo heitt
er það mjög lengi að kólna.
Stundum er það brennandi heitt
í marga mánuði.
Stundum er hraun storknað ofan á
en undir er það brennandi heitt.

Stundum byrjar hraun að storkna
og verður að litlu fjalli.
Þá er fjallið storknað
og upp úr fjallinu lekur glóandi hraun.

Stundum lekur glóandi hraun yfir stórt svæði
og byrjar svo að kólna og storkna.

Á Íslandi hafa verið mjög mörg eldgos.
Þess vegna sjáum við storknað hraun
á mörgum stöðum á Íslandi.